שלח ב
"וישחטם" הו"ע ההעלאה, כדי שיזכו לגן עדן וכיוצ"ב (שהעונש הוא לטובתם). וטענת משה היתה שמפני שהעבירה היתה העדר האמונה איך יתכן שהעונש (אף שהוא לטובת בני ישראל) יפעול העדר האמונה באומות העולם ("ושמעו מצרים"). ומתאים לשיטת ר"א שדור המדבר באין לעוה"ב.
📖 Learn the Sicha
Original Text
א. שוין גערעדט פיל מאָל1, אַז רש"י בפירושו על התורה שטעלט זיך אָפּ אויף יעדער ענין וואָס איז שווער אָדער פאָדערט ביאור אין פשוטו של מקרא [און ווען רש"י האָט ניט קיין הסברה אויף אַן ענין בפשש"מ שרייבט ער „איני יודע”2 וכיו"ב].
ולכן, בשעת מען געפינט אַ שוועריקייט אין פשט הכתובים און רש"י שטעלט זיך ניט אָפּ אויף דעם, מוז מען זאָגן, אַז ע"פ פשש"מ איז דאָס מלכתחילה קיין קשיא ניט, ווייל ע"ד הפשט איז עס מובן מעצמו, אָדער ווייל דאָס ווערט באַוואָרנט דורך אַ פריערדיקן פירוש פון רש"י.
לפ"ז דאַרף מען פאַרשטיין בפרשתנו, וואו ס׳איז דאָ אַ שוועריקייט אין פשט הכתובים וואָס וואַרפט זיך אין די אויגן אויך פון אַ בן חמש למקרא, און מ׳זעט ניט אַז רש"י זאָל דאָס פאַרענטפערן3.
ב. נאָך דעם ווי די מרגלים האָבן זיך אומגעקערט מתור הארץ און האָבן געזאָגט „לא נוכל לעלות אל העם כי חזק הוא ממנו”4 און די אידן האָבן ניט געוואָלט גיין קיין א"י, האָט דער אויבערשטער געזאָגט5 „אכנו בדבר ואורישנו ואעשה אותך לגוי גדול ועצום ממנו”, און אויף דעם האָט משה געזאָגט6 צום
אויבערשטן „ושמעו מצרים כי העלית בכחך את העם הזה מקרבו . . והמתה את העם הזה כאיש אחד ואמרו הגוים גו׳ מבלתי יכולת ה׳ להביא את העם הזה אל הארץ אשר נשבע להם וישחטם במדבר”.
איז אינגאַנצן ניט פאַרשטאַנדיק7: ווי קומט עס, וואָס וועגן דעם ענין פון „אכנו גו׳ ואורישנו גו׳" פון אַלע אידן — ששים רבוא לבד הנשים והטף (און אנשים למטה מבן כ׳ ולמעלה מבן ששים)8 — האָט משה ניט אויסגעדריקט קיין געוואַלדיקע טענה ותביעה — און זיין גאַנצע טענה איז געווען נאָר דאָס וואָס „ואמרו הגוים . . מבלתי יכולת ה׳ גו׳”?!
יעדער איינער פאַרשטייט (אפילו אַ קינד), אַז דער אומקום פון אַזויפיל מענטשן וועט אפילו אַ בשר ודם אָנרירן אַ סך מער ווי דאָס וואָס אַנדערע וועלן זאָגן וועגן אים; ופשיטא ווען מען רעדט וועגן דעם אויבערשטן ובשייכות צו נבראים וואָס ער האָט זיי באַשאַפן9, ועאכו"כ בנוגע אידן וואָס זיינען „בנים למקום”10 און ער האָט זיי אַרויסגענומען פון מצרים און אויסגעקליבן זיי פאַר אַן עם סגולה וכו’11 — און דאָ קומט משה רבינו, וואָס ער איז דער וואָס האָט געפירט די אידן ביז אַהער,
דער וואָס האָט זיך פאַר זיי מוסר נפש געווען („מחני נא מספרך אשר כתבת”12 און האָט געבעטן דעם אויבערשטן „הרגני נא הרוג גו׳ ואל אראה ברעתי”13 — פון אידן), און בשעת דער אויבערשטער זאָגט „אכנו בדבר ואורישנו ואעשה אותך לגוי גדול”, מאָנט ער ניט: וואָס הייסט אומברענגען גאַנץ כלל ישראל, זיינע קינדער „בני בכורי ישראל”14 היל"ת, נאָר (עיקר) טענתו איז: „ואמרו הגוים . . מבלתי יכולת ה׳ גו׳”?!
און אע"פ אַז „ואמרו הגוים . . מבלתי יכולת ה׳ להביא גו׳” איז אַן ענין פון חילול שם שמים15 — האָט אעפ"כ משה געדאַרפט בעטן און מאָנען וועגן דעם ענין פון „אכנו בדבר”, און דערנאָך מוסיף זיין, אַז „ואמרו הגוים . . מבלתי יכולת ה׳ גו׳”.
וראי׳ והוכחה ע"ז — ווי מ׳געפינט ביים חטא העגל: צום אַלעם ערשטן האָט משה געזאָגט16 „למה ה׳ יחרה אפך בעמך אשר הוצאת מארמ"צ בכח גדול וביד חזקה”, און ערשט דערנאָך האָט ער מוסיף געווען17 „למה יאמרו מצרים לאמר ברעה הוציאם להרוג אותם גו׳”18.
נאָכמער איז ניט פאַרשטאַנדיק: מ׳זעט אַז דוקא די טענה „ואמרו הגרים גו׳” האָט גע׳פּועל׳ט דעם „סלחתי כדבריך”19 און דעם ביטול הגזירה בפועל, ווי רש"י טייטשט אָפּ ומדגיש „כדבריך — בשביל מה שאמרת פן יאמרו מבלתי יכולת ה׳”; און איז מבאר20 „שלא יתחלל שמי21 במגפה הזאת לאמר מבלתי יכולת ה׳22 להביאם שלא אמיתם פתאום כאיש אחד אלא באיחור מ׳ שנה מעט מעט”.
און מען געפינט ניט אַז רש"י זאָל זאָגן אַ ביאור אויף דעם!
ג. וועט מען דאָס פאַרשטיין בהקדם דעם שינוי לשון אין סיום פון משה׳ס רייד „(ואמרו הגוים גו׳) וישחטם במדבר”*22, וואָס דאָס איז לכאורה ניט קיין לשון המורגל בנוגע לאנשים23, און בפרט אַז משה אַליין האָט פריער געזאָגט „והמתה את העם הזה”24 און דער אויבערשטער האָט געזאָגט דעם לשון „אכנו בדבר”25.
וי"ל הביאור בזה:
מיט דעם וואָרט — חידוש ענין „וישחטם” ווערט מובן פאַרוואָס משה האָט ניט געמאָנט און גע׳טענה׳ט צום אויבערשטן וועגן דעם, וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט „אכנו בדבר”:
דער ענין פון שחיטה (ביי אַ בעל חי) איז, ווי דאָס פאַרשטייט אויך אַ בן חמש, אַז דאָס איז מכשיר דעם בעל חי אַז ער זאָל זיין ראוי פאַר אַ מאכל אדם26, ד. ה. דער תכלית פון שחיטה איז ניט די מיתה והריגה, נאָר פאַרקערט: דורך דעם קומט צו אַ העכערקייט און מעלה אין דעם בעל חי. און ווי מ׳האָט שוין געלערנט פריער ביי דער עקידה27, אַז דאָס וואָס אברהם איז געגאַנגען „לשחוט את בנו” איז דאָס געווען אויף צו אויספירן דעם ציווי ה׳ „והעלהו שם לעולה"28 — ער זאָל ווערן אַ קרבן קדוש צום אויבערשטן29. ומעין זה בנדו"ד30.
ד. די הסברה אין דעם:
עס איז ידוע ומובן (אויך) אין פשש"מ בכו"כ כתובים אַז דער אויבערשטער איז אַ רחום וחנון, תכלית הטוב והחסד, און אַז אַלע ציווים וואָס דער אויבערשטער האָט אָנגעזאָגט צו בני אדם בכלל, ועאכו"כ די מצות וואָס ער האָט געגעבן צו אידן עם סגולה, זיינען לטובתם פון די וואָס זיינען נצטווה געוואָרן —
דורך דעם וואָס מ׳פירט זיך לויט די ציוויי ה׳, איז זייער לעבן בעוה"ז ווי עס דאַרף צו זיין אויך אין גשמיות. ולדוגמא ווי געזאָגט31 „אם בחוקותי תלכו ואת מצותי תשמרו . . ונתתי גשמיכם בעתם גו׳”, מיט די אַלע ברכות וואָס די תורה רעכנט אויס.
פון דעם פאַרשטייט מען לאידך גיסא, אַז ווען מ׳פאָלגט ניט דעם אויבערשטנ׳ס ציווים, וואָס מען איז פאַר דעם מעניש (כמפורש אין תורה) איז ניט די כוונה דער עונש גופא — בכדי צו נוקם זיין זיך ח"ו אין דעם מענטשן32 אָדער אים סתם באַשטראָפן — נאָר דאָס איז לטובת האדם33:
וויבאַלד ער האָט זיך ניט געפירט בהתאם צו ציווי ה׳ (וואָס בלויז דעמאָלט לעבט ער חיים הראויים לשמם, סיי בחייו הרוחניים און סיי בחייו הגשמיים) און ער האָט עובר געווען אויף עבירות, ובפרט חמורות — איז בכדי ער זאָל ניט האָבן חיי צער בעוה"ז זאָגן למה לי חיים און נאָכמער — קצתי בחיי34, נעמט דער אויבערשטער ביי אים צו די חיי עוה"ז לטובת האדם: דאָס פאַרמיידט אים ער זאָל ניט דורכמאַכן אַ געמאַטערטן לעבן אין עוה"ז;
ווי רש"י35 האָט שוין מפרש געווען פריער און — אַסך אַ גרעסערן חידוש: אברהם אבינו אַ צדיק גמור ירא אלקים וכו׳ וכו׳ — „מת ה׳ שנים קודם זמנו“ כדי ער זאָל ניט האָבן חיי צער בעוה"ז פון הנהגת עשו
באַ אַן עבירה — ווי בנדו"ד — קומט צו — אַז דאָס (דער עונש מיתה ר"ל) איז אים מטהר ומזכך*35, אַז ער זאָל קענען צוקומען צו די חיים נעלים פון עוה"ב36 (וואָס אויך אַ בן חמש האָט שוין געלערנט וועגן חיי עולם הבא אין פירוש רש"י37).
ה. עפ"ז איז פאַרשטאַנדיק בנוגע דעם חטא פון אידן בפרשתנו, און וואָס משה האָט אין זיינע רייד ניט מדגיש געווען די טענה קעגן דעם עצם „אכנו” פון אידן, ווי ער האָט עס געטאָן באַ חטא העגל:
בשעת די אידן האָבן געזינדיקט בחטא העגל האָט משה מתפלל38 געווען צו דעם אויבערשטן „למה ה׳ יחרה אפך בעמך אשר הוצאת מארמ"צ גו׳" — זיי קענען זיך דאָך אומקערן צום אויבערשטן, תשובה טאָן39, וועט דאָס מכפר זיין און במילא וועט זייער לעבן בעוה"ז זיין מכאן ולהבא ווי עס דאַרף
צו זיין, ניט קיין חיי צער, ווייל זיי וועלן פאָלגן די ציוויי ה׳.
משא"כ דאָ40, ביים חטא המרגלים, וואו דער אויבערשטער זאָגט „עד אנה ינאצוני העם הזה ועד אנה לא יאמינו בי בכל האותות אשר עשיתי בקרבו”, וואָס אין דעם איז מודגש — א) אַז דאָס איז ניט קיין איינמאָליקע זאַך, נאָר דער „(עד אנה) ינאצוני” איז אין אַ כסדר׳דיקן אופן41 און ס׳איז ביי זיי ניט געוואָרן קיין שינוי לטובה נאָך די אַלע פריערדיקע חטאים; ב) דאָס איז ניט סתם אַן עובר זיין אויף ציווי ה׳, נאָר אַ חטא וואָס רירט אָן אין דעם ענין (יסודי ועיקרי) פון אמונה, „עד אנה לא יאמינו בי" — איז מובן, אַז אין דעם פאַל האָט משה ניט וואָס צו בעטן מצד די אידן גופא, וויבאַלד אַז דער „אכנו בדבר ואורישנו" איז (ניט צוליבן עונש פאַר זיך, נאָר) איז לטובתם כנ"ל בארוכה.
און דאָס זאָגט משה „וישחטם”, ס׳איז ניט אַ הריגה ר"ל, נאָר אַן ענין פון שחיטה, וואָס איז לטובת דעם נשחט — דאָס איז אים „מושך*41 מרשות לרשות” און איז אים מעלה צו אַ העכערן לעבן, חיי הנשמה בעוה"ב42.
ו. משה׳ס טענה איז אָבער געווען: וויבאַלד אַז דער (עיקר) חסרון איז דאָ געווען דער העדר האמונה43 (דאָס וואָס „לא יאמינו בי”, טראָץ „כל האותות אשר עשיתי בקרבו”, „בשביל כל הנסים שעשיתי להם הי׳ להם להאמין שהיכולת בידי לקיים הבטחתי“44), וואָס פאַר אַן אָרט האָט דאָ דער עונש פון „והמתה את העם הזה כאיש אחד” וויבאַלד דאָס וועט גורם זיין דעם זעלבן חסרון פון העדר האמונה באַ די מצרים (וואָס האָבן געזען ווי „העלית45 בכחך את העם הזה מקרבו”)46 און באַ „הגוים אשר שמעו שמעך”47: „ואמרו גו׳ מבלתי יכולת ה׳ להביא את העם הזה אל הארץ אשר נשבע להם גו׳”, אַז דער אויבערשטער קען ח"ו ניט מקיים זיין הבטחתו — שבועתו?
ד. ה. ווי איז שייך אַז דער „אכנו בדבר” זאָל באַוואָרענען און פאַרמיידן
דעם ענין פון חוסר האמונה והחטא ביי אידן און בו בזמן גורם זיין (א) העדר האמונה ביי די אומות, ובמילא (ב) אויך דעם העדר השמיעה והקיום פון די ציוויי ה׳ וואָס די אומות זיינען אויף זיי נצטווה געוואָרן?
ז. מען קען אָבער פרעגן: דער לשון „וישחטם” איז דאָך ניט פון די רייד וואָס משה אַליין זאָגט, נאָר ער זאָגט עס אין אַ דיבור וואָס די גוים וועלן זאָגן („ואמרו הגוים . . מבלתי יכלת ה׳ גו׳ וישחטם") — און לויט דער הבנה און קס"ד פון די גוים איז דאָך „אכנו בדבר” ניט געווען צוליב חטא בנ"י ולטובתם (בדוגמת ענין השחיטה — זיי זאָלן זיין מוכן לחיי עוה"ב), נאָר דערפאַר וואָס „מבלתי יכולת ה׳ גו׳”, וכלשון רש"י48 „וכשישמעו שאתה הורגם לא יאמרו שחטאו לך אלא יאמרו שכנגדם יכולת להלחם אבל כנגד יושבי הארץ לא יכולת להלחם" — ולפי"ז פאַרוואָס זאָגט מען דעם לשון „וישחטם”49?
בפשטות י"ל, אַז משה האָט דאָס געזאָגט בתוך דיבורם, צו מרמז זיין, פאַרוואָס מען זאָל זיך רעכענען מיט אמירת הגוים: וויבאַלד אַז „אכנו בדבר גו׳” איז אַן ענין פון „שחיטה” לטובה (עס זאָל ניט פעלן די אמונה בה׳ ביי אידן), פּאַסט דאָך ניט אַז פון דעם גופא זאָל אַרויסקומען אַן ענין פון היפך הטובה, היפך האמונה אין יכולת ה׳ — באַ די אומות כנ"ל.
דאָס איז אָבער ניט מספיק, וואָרום סוף סוף איז דאָך אַ סך מער מתאים אַז ער זאָל זאָגן דעם לשון „וישחטם” אין זיינע אייגענע רייד צום אויבערשטן; און
באמירת הגוים וואָלט מער געפּאַסט דער לשון „והרגם במדבר” כנ"ל.
פון דעם גופא איז מוכח אַז משה האָט דערמיט געמיינט: אויך די גוים וועלן פאַרשטיין אַז דאָס איז אַן ענין פון „וישחטם" — לטובת בנ"י, און אעפ"כ וועלן זיי זאָגן „מבלתי יכולת ה׳ גו׳”.
און דער טעם בזה איז מודגש אין דעם וואָס דער פסוק איז מדגיש „(וישחטם) במדבר”.
ח. והענין: די אריכות אין דברי משה — „ואמרו אל יושב הארץ הזאת שמעו כי אתה ה׳ בקרב העם הזה אשר עין בעין נראה גו׳" — ברענגט אַרויס, אַז די אומות ווייסן וועגן גודל החיבה פון דעם אויבערשטן צו אידן, „ולא הכירו בך שנתקה אהבתך מהם עד הנה”50 און אַז זיי ווייסן אויך פון דעם אויבערשטנ׳ס שבועה אַריינברענגען די אידן אין ארץ ישראל (ווי עס שטייט ווייטער אין המשך דבריו של משה).
ובמילא, וויסנדיק דעם גודל החיבה פון דעם אויבערשטן צו אידן און וועגן דער שבועה להכניסם לארץ, וועט זיך ביי די אומות אָפּלייגן, אַז אפילו ווען אידן זיינען אין אַ מצב אין וועלכן עס מאָנט זיך די הנהגה פון „וישחטם”, לטובתם כנ"ל, פונדעסטוועגן וואָלט דער אויבערשטער לכל לראש זיי געדאַרפט אַריינבריינגען גלייך אין ארץ ישראל (ווי עס איז געווען אויסגעשטעלט לכתחילה51) אויף צו מקיים זיין די שבועה, און נאָך דער כניסה זאָל
אויסגעפירט ווערן בארץ דער („אכנו בדבר” ובאופן פון) „וישחטם”.
אָבער אויב דער „והמתה את העם הזה כאיש אחד” זאָל דורכגעפירט ווערן „במדבר”, וועלן די גויים זאָגן: אַז דאָס איז טאַקע אַן ענין פון „וישחטם”, „הכל בדרך חיבה”, אָבער דאָס וואָס די זאַך איז פאָרגעקומען „במדבר” און ער האָט זיי ניט אַריינגעבראַכט אין ארץ ישראל, איז ווייל „מבלתי יכולת ה׳ להביא את העם הזה אל הארץ אשר נשבע להם”.
ט. ע"פ הנ"ל קומט אויס אַז דער „אכנו בדבר” פון דור המדבר איז אַן ענין פון „וישחטם" — אַ הכנה אויף זוכה זיין לחיי עוה"ב (און פון דעם איז מובן במכש"כ, אַז אַזוי איז דאָס געווען כשבא בפועל, אין דעם וואָס עס איז געווען „אכנו” במשך די ארבעים שנה),
וואָס דאָס איז מתאים מיט דעת ר׳ אליעזר52, אַז „דור המדבר באין הן לעולם הבא", וואָס מען מיינט — חיי הנשמה בגוף בתחיית המתים.
וואָס אַזוי איז אויך מובן53 פון כמה מקומות אין זהר54, ביז, ווי עס שטייט אין מדרש55 און אין זהר54, אַז דאָס איז דער טעם פאַרוואָס משה איז ניט אַריין אין ארץ ישראל און איז געבליבן אין מדבר, כדי ער זאָל זיין צוזאַמען מיט זיי, און אויפשטיין מיט זיי צו תחיית המתים און אַריינגיין מיט זיי אין ארץ ישראל (לעתיד לבוא).
און דער כלל איז, אַז וואו עס איז דאָ אַ מחלוקת אין נגלה דתורה, פּסק׳נט מען ווי עס שטייט באגדה, זהר וכיו"ב56.
ובפרט אַז בנדו"ד57 איז פון דער גמרא58 גופא משמע אַז די הלכה איז ווי ר"א59, ווי די גמרא ברענגט אויף ר"ע, וואָס האַלט אַז אין להם חלק לעוה"ב — „שבקה ר"ע לחסידותי׳”60.
יו"ד. ע"פ הנ"ל, וועגן די עונשי התורה בכלל און וועגן פירוש ענין „וישחטם”, איז מובן אַז ניט נאָר דער דור המדבר בכלל יש להם חלק לעוה"ב, נאָר אויך די מרגלים אַליין, וואָס זיי האָבן געהאַט זייער עונש גלייך „וימותו האנשים מוצאי דיבת הארץ רעה במגפה לפני ה׳”61, האָבן אַ חלק לעוה"ב.
און כאָטש אַז אין דער משנה אין בבלי62 שטייט אַז „מרגלים אין להם חלק לעוה"ב שנאמר וימותו גו׳ וימותו בעוה"ז במגפה לעולם הבא" — איז אָבער63 משמע אין זהר64, אַז אויך זיי
האָבן אַ חלק לעוה"ב65.
ועפ"ז י"ל אַז אויך אין בבלי, איז דאָס ניט אַ סתם משנה לכו"ע, נאָר דאָס וואָס ר"א זאָגט „עליהם הוא אומר66 אספו לי חסידי כורתי בריתי עלי זבח”, באַציט זיך ניט נאָר אויף („לפניו”) דעם דור המדבר, נאָר אויך אויף (לפני פניו — ) מרגלים אין להם חלק לעוה"ב67.
וואָס אַזוי איז אויך מובן פון תוכן הפסוק וואָס ר"א ברענגט: „אספו לי חסידי כורתי בריתי עלי זבח”, וואָס מיינט (ווי רש"י טייטשט68) „שכרתו ברית של מקום עלי זבחים ושלמים דכתיב69 ויזבחו זבחים שלמים וכתיב70 ויזרוק על העם ויאמר הנה דם הברית אשר כרת ה׳ עמכם”, וואָס אויך די מרגלים זיינען געווען צווישן די וואָס „כרתו ברית של מקום” בשעת מתן תורה71.
און כאָטש דער חטא פון די מרגלים אַליין איז געווען האַרבער און ערגער ווי דער חטא פון כללות דור המדבר,
וויבאַלד אָבער אַז דער ענין הברית (וואָס נעמט אַריין אויך די מרגלים) איז „כמשל72 שני אוהבים שכורתים ברית
ביניהם שלא תפסק אהבתם כו׳ שיראים שמא יבוטל הדבר ובטלה האהבה . . וע"י כריתות הברית תהי׳ אהבתם אהבה נצחית" — איז מובן, אַז אפילו אין אַזאַ מצב ווען אין מעשה בפועל איז מען שלא כדבעי, ביז אַז „ע"פ הטעם והדעת הי׳ צריך לפסוק האהבה, או לגרום איזה שנאה” (ווי דאָס איז דער חטא פון די מרגלים), בלייבט די אהבה צווישן די כורתי הברית מיט דעם זעלבן תוקף ווי בשעת הברית, „לפי שבאו בברית והתקשרות כאלו נעשו לבשר אחד, וככל המשל הזה עשה לנו ה"א כו׳”73.
יא. פון כל הנ"ל איז די הוראה אַז מ׳דאַרף קוקן אויף יעדער איד׳ן, אין וואָס פאַר אַ מצב ער זאָל זיין, אפילו ווען עס דוכט זיך אַז ער איז אַזוי ווי די מרגלים ר"ל, דאַרף מען אויף אים קוקן און זען אַז מצד זיין אמת׳ר מציאות איז ער איינער פון „כל ישראל יש להם חלק לעוה"ב”74, וואָרום ער איז „נצר מטעי מעשה ידי להתפאר”75; ובמילא פאַרנעמט מען זיך מיט אים אויף צו אַרויסברענגען אָט די מציאות זיינע לידי גילוי בחיי יום יום שלו — און דאָס פּועל׳ט אַז אויך אַלע אומות זען „כי אתה ה׳ בקרב העם הזה אשר עין בעין נראה אתה ה׳”, „והכל בדרך חבה ולא הכירו בך שנתקה אהבתך מהם עד הנה”, ובמילא העלפן אַלע אומות אַרויס יעדער אידן און אַלע אידן בכל המצטרך להם, ביז „והיו
מלכים אומניך ושרותיהם מניקותיך”76, נאָך אין סוף זמן הגלות, און דאָס איז נאָך מער ממהר ביאת משיח צדקנו,
וועלכער וועט מתקן זיין „את77 העולם כולו לעבוד את ה׳ ביחד שנאמר78 כי אז אהפוך אל עמים שפה ברורה לקרוא כולם בשם ה׳ ולעבדו79 שכם אחד”.
(משיחת ש"פ שלח תש"מ.
מוצש"ק חו"ב תשל"ט)
Tap a footnote number to view it · Text courtesy of dach.dev
English Explanation
Explanation courtesy of dach.dev
No resources yet
Check back later or ask an admin to upload Shiurim.